Polska pozyskała 135 mld zł na transformację energetyczną. Czy dobrze wykorzystała środki?
W latach 2020–2025 Polska zakontraktowała z funduszy unijnych ok. 135 mld zł na transformację energetyczną, czyli blisko jedną trzecią z 424 mld zł umów podpisanych w tym czasie w analizowanych funduszach. Tak wynika z analizy Forum Energii. Jej autorzy zwracają uwagę, że wsparcie było silnie skoncentrowane, a duża wartość umów nie zawsze oznaczała uruchomienie najbardziej potrzebnych inwestycji. Po zakończeniu KPO podobna skala finansowania nie zostanie automatycznie odtworzona.
Forum Energii przeanalizowało umowy o wsparcie podpisane od 1 stycznia 2020 r. do 31 grudnia 2025 r. w ramach funduszy polityki spójności z perspektyw 2014–2020 i 2021–2027, Krajowego Planu Odbudowy (KPO), Funduszu Modernizacyjnego oraz instrumentu Łącząc Europę. Analiza pokazuje wartość zakontraktowanego wsparcia, a nie faktycznych wypłat ani całkowitej wartości inwestycji.
KPO zmieniło skalę, ale się kończy
Według Forum Energii skalę finansowania zmieniło przede wszystkim KPO, bo pozostałe źródła razem nie zbliżyły się do jego wartości. Kontraktacja przyspieszyła w latach 2024–2025, a sam 2025 r. skupił 70 proc. całego wsparcia. Ponad połowa środków miała formę zwrotną. Wynikało to głównie z dużych instrumentów KPO dla sieci elektroenergetycznych i morskich farm wiatrowych, bo prawie 80 proc. finansowania z KPO stanowiło wsparcie zwrotne.
„Tak dużej sumy wsparcia nie należy jednak traktować jako normy” – piszą autorzy. KPO kończy się w 2026 r. Fundusz Modernizacyjny, finansowany z przychodów z unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji, którego Polska jest największym beneficjentem, działa zgodnie z obecnymi przepisami do 2030 r., a jego przedłużenie jest dopiero negocjowane. Trwają też negocjacje kolejnego budżetu UE na lata 2028–2034.
Mniej niż 1 proc. dla przemysłu
Największa część pieniędzy trafiła do sieci elektroenergetycznych i budynków. Znacznie mniej dostały przemysł, sieci gazowe i transport. Na efektywność energetyczną i modernizację procesów przemysłowych zakontraktowano ok. 1,11 mld zł, czyli mniej niż 1 proc. całej puli. W 78 proc. były to dotacje, a w 22 proc. pożyczki preferencyjne.
Na rozbudowę i modernizację sieci gazowych przeznaczono ok. 5,84 mld zł, głównie na dywersyfikację dostaw i bezpieczeństwo energetyczne po odejściu od importu paliw z Rosji. W transporcie analiza objęła tylko wybrane programy. Na zakup samochodów elektrycznych przeznaczono w nich ok. 80,7 mln zł, a na ogólnodostępną infrastrukturę ładowania i tankowania wodoru wzdłuż sieci TEN-T ok. 741,5 mln zł. Autorzy zastrzegają, że na tej podstawie nie można oceniać całego modelu finansowania transportu.
Tanie pożyczki dla operatorów sieci, dotacje dla domów
Forum Energii krytycznie ocenia dopasowanie instrumentów do potrzeb kilku sektorów. Duży strumień preferencyjnych pożyczek trafił do operatorów przesyłowych i dystrybucyjnych, którzy mają przewidywalne przychody z taryf i mogą korzystać z finansowania rynkowego. Celem wsparcia było więc zwiększenie ich możliwości inwestycyjnych w okresie gwałtownego wzrostu potrzeb, a nie zapewnienie dostępu do kapitału. Instrument KPO dopuszczał przy tym finansowanie projektów rozpoczętych wcześniej i refinansowanie poniesionych nakładów, dlatego całej kwoty nie można traktować jako nowych inwestycji. Korzyść z taniego kapitału nie przekłada się też od razu na taryfy. Może zostać uwzględniona dopiero po zakończeniu obecnego okresu regulacyjnego w 2028 r.
W budynkach wsparcie miało niemal wyłącznie formę dotacji, choć możliwości finansowe beneficjentów i opłacalność inwestycji bardzo się różniły. Pieniądze trafiały głównie do domów jednorodzinnych. Wspólnoty i spółdzielnie mieszkaniowe dostały ok. 1,3 mld zł, czyli ok. 4 proc. środków dla budynków. Dodatkowo z budżetu państwa przyznano ok. 0,44 mld zł premii termomodernizacyjnych w programie TERMO. Tymczasem według projektu Krajowego Planu Renowacji Budynków wsparcie publiczne dla budynków wielorodzinnych powinno w latach 2025–2030 wynieść 13–15 mld zł.
W wytwarzaniu energii autorzy dobrze oceniają długoterminową pożyczkę dla morskich farm wiatrowych, dopasowaną do skali inwestycji. Dotacje trafiały jednak nadal do dojrzałych projektów fotowoltaicznych, a biogazownie, które słabiej przyciągają kapitał rynkowy, dostały znacznie mniej. Biometan praktycznie nie pojawił się w analizowanej puli. Nie było też projektów lądowych farm wiatrowych, co według autorów pokazuje, że „finansowanie nie zastąpi usunięcia barier lokalizacyjnych, przyłączeniowych i regulacyjnych”.
W ciepłownictwie pieniądze trafiały głównie do dużych źródeł kogeneracyjnych, zwłaszcza instalacji wykorzystujących odpady, a rzadko do modernizacji sieci i rozwiązań zwiększających elastyczność. Tylko 6 ze 193 zidentyfikowanych projektów obejmowało magazyn ciepła. Środki z KPO w tym sektorze wykorzystano w niewielkim stopniu, bo krótkie nabory i wymóg wysokiej gotowości projektów ograniczały dostęp podmiotom, które musiały dopiero opracować koncepcję techniczną, dokumentację i model finansowy.
Duże programy wsparcia magazynów energii ruszyły dopiero w 2025 r., gdy rynek już wyraźnie przyspieszał. Według Forum Energii podstawową barierą dla tych inwestycji jest zmienność i trudna przewidywalność przychodów z arbitrażu cenowego i usług bilansujących. Dotacja zmniejsza koszt inwestycji, ale nie zapewnia przewidywalnych przychodów.
3,46 bln zł potrzeb do 2040 r.
Kolejny etap transformacji będzie bardziej kapitałochłonny. Według przyjętego w czerwcu 2026 r. Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu (KPEiK) nakłady inwestycyjne w latach 2026–2040 wyniosą ok. 2,72 bln zł w scenariuszu istniejących polityk i ok. 3,46 bln zł w scenariuszu przyspieszonej transformacji, czyli o 27 proc. więcej.
Autorzy podkreślają, że tych inwestycji nie trzeba w całości finansować ze środków publicznych. Według BloombergNEF inwestycje w transformację energetyczną w Polsce wyniosły w 2025 r. ok. 140 mld zł, głównie dzięki odnawialnym źródłom energii. Obroty firm z sektora energii elektrycznej, gazu i ciepła sięgnęły w 2024 r. 111,9 mld euro, czyli ok. 482 mld zł, co dało Polsce piąte miejsce w UE.
Rekordowemu finansowaniu towarzyszyło wyraźne przyspieszenie zmian w elektroenergetyce. W latach 2020–2025 udział węgla w produkcji energii elektrycznej spadł z 69,7 do 52,2 proc., a udział OZE wzrósł z 17,7 do 31,4 proc. W latach 2021–2024 emisyjność produkcji energii elektrycznej zmniejszyła się o niemal 22 proc. W całej gospodarce zmiany były wolniejsze: w latach 2020–2025 zużycie węgla spadło o ok. 22 proc., a emisje gazów cieplarnianych o ok. 9 proc.
Forum Energii zapowiada drugą część analizy. Ma ona zbadać bankowalność inwestycji, czyli warunki, w których mogą one pozyskać finansowanie rynkowe.
Patrycja Rapacka
patrycja.rapacka@gramwzielone.pl
© Materiał chroniony prawem autorskim. Wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy E-Magazyny Sp. z o.o.
Obserwuj nas w Google News
