Największy szok energetyczny od lat 70. Kryzys wzmacnia rolę OZE

Największy szok energetyczny od lat 70. Kryzys wzmacnia rolę OZE
Kryzys energetyczny i cieśnina Ormuz Fot. Shutterstock

Zakłócenia dostaw przez Cieśninę Ormuz w 2026 r. to największy szok podażowy, jakiego doświadczył światowy rynek energii, a kryzys jeszcze się nie skończył. Tak ocenia Międzynarodowa Agencja Energetyczna (IEA) w raporcie World Energy Outlook 2026. Według agencji kryzys umacnia zarazem trend, który zarysował się już wcześniej. W 2025 r. fotowoltaika po raz pierwszy w historii pokryła większą część wzrostu światowego zapotrzebowania na energię niż jakiekolwiek inne źródło.

W szczytowym momencie kryzysu światowa podaż ropy spadła o 16,1 mln baryłek dziennie w porównaniu z poziomem sprzed konfliktu. Do końca października skumulowane straty dostaw z regionu Zatoki Perskiej sięgnęły 2,8 mld baryłek ropy, a łącznie z Zatoki nie dotarło też 60 mld m3 gazu. To znacznie więcej niż przy którymkolwiek z wcześniejszych wstrząsów, od embarga naftowego z lat 1973–1974 po kryzys wywołany rosyjską inwazją na Ukrainę w 2022 r.

Rynek amortyzowały zapasy, w tym największe w historii skoordynowane uwolnienie rezerw przez IEA. Według agencji koszty kryzysu w coraz większym stopniu ponoszą jednak odbiorcy, przez wysokie ceny i ograniczanie zużycia. Ceny oleju napędowego przekroczyły rekordowe 200 dolarów za baryłkę.

REKLAMA
REKLAMA

Skutki odczuwa cały świat. Trzy czwarte ludzkości żyje w krajach importujących ropę i gaz. Ponad 4 mld osób mieszka w państwach, które ponad 30 proc. ropy sprowadzały przez Cieśninę Ormuz. Mimo niższego zużycia światowe wydatki na import ropy i gazu wzrosną w 2026 r. do 1,6 bln dolarów, o 25 proc. więcej niż rok wcześniej.

Fotowoltaika liderem wzrostu

Kryzys spadł na rynek energii w okresie głębokich przemian. W 2025 r. na świecie przybyło rekordowe 1100 GW mocy wytwórczych, z czego ponad połowę, blisko 635 GW, stanowiła fotowoltaika. To o 14 proc. więcej niż rok wcześniej. Łączna moc zainstalowana PV przekroczyła 2800 GW, więcej niż w przypadku jakiejkolwiek innej technologii wytwórczej. Najwięcej, blisko 400 GW, przybyło w Chinach.

Według IEA fotowoltaika pokryła prawie 30 proc. wzrostu światowego zapotrzebowania na energię, wyprzedzając ropę (20 proc.) i gaz ziemny (17 proc.). Produkcja energii z PV wzrosła o 600 TWh, co jest trzecim największym rocznym przyrostem w historii w przypadku jakiegokolwiek źródła energii.

Rekord padł też w energetyce wiatrowej. W 2025 r. przybyło ok. 155 GW mocy, o 34 proc. więcej niż rok wcześniej.

Przyrost mocy magazynów bateryjnych wyniósł ok. 55 proc., co daje wynik ok. 115 GW. Udział źródeł niskoemisyjnych, czyli OZE i atomu, w światowej produkcji energii elektrycznej osiągnął rekordowe 42 proc.

Kryzys dodatkowo wzmacnia argumenty za energią produkowaną lokalnie. Dane handlowe za 2026 r. pokazują gwałtowny wzrost importu modułów PV i baterii do krajów Afryki i Azji szczególnie dotkniętych kryzysem. Podaży nie brakuje. Globalne moce produkcyjne obu technologii są mniej więcej dwukrotnie większe niż zeszłoroczny popyt.

Według IEA udział OZE w produkcji energii elektrycznej wzrośnie z 33 proc. obecnie do 45–50 proc. w 2035 r. w scenariuszach obecnych i zapowiedzianych polityk, a w scenariuszu dodatkowej reakcji na kryzys jeszcze bardziej.

Powrót atomu, węgiel w odwrocie

IEA przewiduje też, że kryzys, podobnie jak w latach 70., wzmocni działania na rzecz powrotu do nergetyki jądrowej. W połowie 2026 r. na świecie budowano blisko 90 GW nowych mocy jądrowych, najwięcej od ponad 35 lat. Ponad 50 krajów ma plany lub cele dotyczące atomu, w tym małych reaktorów modułowych. Agencja podniosła prognozy dla energetyki jądrowej w porównaniu z ubiegłorocznym raportem, głównie za sprawą Chin i Stanów Zjednoczonych.

Kryzys chwilowo zwiększył popyt na węgiel, ale według IEA do 2030 r. jego zużycie będzie spadać we wszystkich scenariuszach. W scenariuszu zapowiedzianych polityk (STEPS) produkcja energii z węgla zmniejszy się do 2035 r. o ok. 15 proc. Agencja zastrzega jednak, że w świecie, w którym priorytetem jest bezpieczeństwo energetyczne, zużycie węgla może spadać nieco wolniej, zwłaszcza w krajach z dużymi własnymi złożami.

Era elektryfikacji nabiera tempa

Od 2019 r. zapotrzebowanie na energię elektryczną rośnie o 3,3 proc. rocznie, szybciej niż światowe PKB i dwukrotnie szybciej niż całkowite zużycie energii. Od lutego 2026 r. aż 25 krajów ogłosiło nowe polityki wspierające elektryfikację, a w wielu państwach Europy i Azji Południowo-Wschodniej mocno wzrosła sprzedaż samochodów elektrycznych. Kraje, które postawiły na elektryfikację wcześniej, już na tym zyskują. Chińska flota pojazdów elektrycznych pozwala uniknąć zużycia ok. 1,5 mln baryłek ropy dziennie.

W ciągu najbliższej dekady światowe zużycie energii elektrycznej ma wzrosnąć o ponad 10 tys. TWh. Udział prądu w końcowym zużyciu energii zbliży się do 30 proc., wobec 23 proc. w 2025 r.

Zużycie energii przez centra danych podwoi się w scenariuszu STEPS do 1000 TWh w 2030 r.

Po raz pierwszy w historii światowe potrzeby w zakresie chłodzenia zaczynają przewyższać potrzeby grzewcze.

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA

Warunkiem jest rozbudowa sieci. Według IEA w ciągu dziesięciu lat potrzeba co najmniej 25 mln km nowych linii elektroenergetycznych, a kolejne 15 mln km wymaga wymiany lub modernizacji. Tymczasem podaż miedzi, transformatorów i kabli już teraz jest ograniczona. Agencja ostrzega też przed nowymi zagrożeniami.

W 2025 r. na przedsiębiorstwa energetyczne przeprowadzano ponad 2 tys. cyberataków tygodniowo. Ryzykiem są też łańcuchy dostaw: Chiny dominują w rafinacji 19 z 20 strategicznych surowców dla energetyki, a ponad połowa z nich podlega kontrolom eksportu.

Ropa i gaz: szczyt na horyzoncie, ryzyko nadpodaży

W scenariuszu STEPS światowy popyt na ropę ustabilizuje się na poziomie ok. 103 mln baryłek dziennie około 2030 r., a następnie zacznie powoli spadać. Zużycie gazu będzie rosnąć do połowy lat 30., po czym się wypłaszczy. W scenariuszu dodatkowej reakcji na kryzys (ARC) popyt na ropę w 2035 r. jest o ponad 4 mln baryłek dziennie niższy niż w STEPS.

Po ustąpieniu kryzysu może nastąpić rynek kupującego i silna presja na spadek cen. Na horyzoncie jest ogromna fala nowych projektów LNG, na czele z amerykańskimi. Jeśli wszystkie zostaną zrealizowane, światowa podaż skroplonego gazu wzrośnie o ponad 50 proc.

IEA ostrzega, że niższe ceny mogą osłabić wnioski płynące z kryzysu. Przypomina jednak, że rynki surowców energetycznych działają cyklicznie, a wysokie ceny prędzej czy później wracają.

Drogi prąd hamuje pompy ciepła, także w Polsce

W scenariuszu STEPS zużycie ropy i gazu w UE spadnie do 2035 r. o ponad 20 proc., a węgla o blisko 60 proc. OZE i atom będą wtedy wytwarzać 90 proc. energii elektrycznej, wobec 70 proc. obecnie. Według IEA to jednak za mało, by Unia osiągnęła swoje cele klimatyczne na lata 2040 i 2050.

Komisja Europejska zaproponowała w lipcowym planie działań na rzecz elektryfikacji cel, by do 2040 r. energia elektryczna odpowiadała za 46 proc. końcowego zużycia energii. Dziś wskaźnik ten wynosi 24 proc. i od dekady prawie się nie zmienia.

Kluczową barierą są ceny prądu. Według IEA w 11 krajach UE, odpowiadających za dwie trzecie unijnego zapotrzebowania na ciepło, w tym w Polsce, Niemczech i Francji, całkowity koszt posiadania domowej pompy ciepła jest co najmniej taki sam jak kotła gazowego. W 13 państwach członkowskich energia elektryczna jest co najmniej trzy razy droższa od gazu. KE zaproponowała, by państwa członkowskie ograniczyły podatkową przewagę gazu nad energią elektryczną.

Polska pojawia się w raporcie również w kontekście magazynów energii. IEA wskazuje ją jako przykład kraju, w którym reformy z 2024 r. otworzyły rynek usług bilansujących dla magazynów bateryjnych.

Bezpieczeństwo to za mało dla klimatu

IEA zauważa, że cele bezpieczeństwa energetycznego i transformacji coraz częściej się pokrywają. Same kwestie bezpieczeństwa nie wystarczą jednak do ochrony klimatu. W scenariuszu ARC emisje spadają tylko nieznacznie szybciej niż w STEPS, a ocieplenie do 2100 r. sięga 2,4 st. C wobec 2,5 st. C. W scenariuszu obecnych polityk (CPS) emisje CO2 praktycznie się nie zmieniają, a ocieplenie osiąga ok. st. C.

Kryzys uderza też w walkę z ubóstwem energetycznym. Około 720 mln ludzi wciąż nie ma dostępu do energii elektrycznej, a blisko 2 mld gotuje przy użyciu zanieczyszczających paliw.

Patrycja Rapacka

patrycja.rapacka@gramwzielone.pl

© Materiał chroniony prawem autorskim. Wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy E-Magazyny Sp. z o.o.