UE wydała miliardy na energetykę. Paliwa kopalne wciąż otrzymują ogromne wsparcie
Choć poziom unijnego wsparcia dla energetyki wyraźnie spadł od szczytu kryzysu energetycznego z 2022 r., wciąż pozostaje znacznie wyższy niż w okresie sprzed kryzysu. Mimo deklarowanego priorytetu, jakim jest stopniowe wycofywanie dotacji do paliw kopalnych, w 2024 r. żaden kraj Unii Europejskiej nie zdecydował się na podjęcie w tej sprawie nowego zobowiązania. Polityczna determinacja państw członkowskich wciąż nie nadąża za deklarowanymi ambicjami klimatycznymi.
Łączna wartość dotacji dla sektora energetyki w Unii Europejskiej wyniosła w 2024 r. 340 mld euro (ok. 1,48 bln zł) – to o 5 proc. mniej niż w 2023 r. i o 25 proc. mniej niż w szczytowym 2022 r. (457 mld euro, ok. 1,99 bln zł). Mimo spadku kwota ta pozostaje znacznie powyżej historycznej średniej z lat 2015–2019, wynoszącej 190 mld euro rocznie (ok. 826,5 mld zł).
Według danych Komisji Europejskiej, w 2024 r. dotacje dla sektora paliw kopalnych w UE wyniosły 97 mld euro (ok. 422 mld zł) — o 20 proc. mniej niż w 2023 r. (121 mld euro, ok. 526 mld zł) i o 42 proc. mniej niż w rekordowym 2022 r. (168 mld euro, ok. 731 mld zł). Mimo tego spadku wartość ta pozostaje o 62 proc. wyższa od średniej historycznej z lat 2015–2019, wynoszącej 60 mld euro rocznie (ok. 261 mld zł).
Największy spadek odnotowano w przypadku dotacji do węgla (-37 proc.), a w dalszej kolejności do gazu ziemnego (-23 proc.) i ropy naftowej (-10 proc.).
Brak konkretnych terminów wycofania dotacji
Jak czytamy w opracowaniu Komisji Europejskiej, w 2024 r. nie odnotowano żadnych nowych zobowiązań do stopniowego wycofywania dotacji do paliw kopalnych. Liczba państw członkowskich zobowiązanych do takiego odejścia — jedynie osiem z 27 — nie zmieniła się w porównaniu z rokiem poprzednim. Nawet w tych krajach brakuje konkretnych, ostatecznych terminów, polityk i środków realizacji.
Według krajowych planów przekazanych Komisji, zaledwie 39 proc. dotacji do paliw kopalnych (38 mld euro, ok. 165 mld zł) ma zostać wycofanych do 2025 r., kolejne 8 proc. (8 mld euro, ok. 34,8 mld zł) w latach 2026–2030, natomiast dla pozostałych 52 proc. (50 mld euro, ok. 217,5 mld zł) nie ustalono żadnego terminu zakończenia albo przewidziano go dopiero po 2030 r.
Komisja Europejska konkluduje, że państwa członkowskie muszą podjąć znacznie większe wysiłki, jeśli UE ma zrealizować swój cel polityczny — stopniowe wycofanie dotacji do paliw kopalnych i osiągnięcie neutralności klimatycznej Europy do 2050 r. W odpowiedzi Komisja zamierza do końca 2026 r. przyjąć wniosek dotyczący aktualizacji rozporządzenia w sprawie zarządzania Unią Energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu. Ma on obejmować ramy stopniowego wycofywania tych dotacji.
Dotacje na OZE rosną, choć wciąż poniżej historycznej normy
Wsparcie dla odnawialnych źródeł energii wzrosło w 2024 r. do poziomu 76 mld euro (ok. 330,6 mld zł) — o 39 proc. więcej niż w 2023 r. (55 mld euro, ok. 239 mld zł), kiedy odnotowano najniższy poziom od 2015 r. Mimo wzrostu kwota ta pozostaje o 12 proc. niższa od średniej historycznej z lat 2015–2019 (87 mld euro rocznie, ok. 378,5 mld zł).
W podziale na technologie zdecydowanie największa część wsparcia trafiła na energetykę słoneczną (39 proc., szacunkowo 30 mld euro, ok. 130,5 mld zł), następnie na bioenergię (20 proc., ok. 15 mld euro, czyli ok. 65,3 mld zł) oraz energetykę wiatrową (12 proc., ok. 9 mld euro, czyli ok. 39,2 mld zł). W ujęciu rocznym najsilniej wzrosły dotacje na energetykę wiatrową (+75 proc.), a w dalszej kolejności na pozostałe źródła — bioenergię, energetykę wodną i inne technologie OZE (+51 proc.) oraz energetykę słoneczną (+19 proc.).
Znaczącym trendem jest też gwałtowny wzrost wsparcia dla wodoru. Dotacje na rozwój tego nośnika energii wzrosły trzykrotnie względem 2023 r. i czterokrotnie względem 2022 r., osiągając rekordowe 13,5 mld euro (ok. 58,7 mld zł).
Co istotne z perspektywy polskiego rynku, raport Komisji wprost wskazuje, że morska energetyka wiatrowa stanowiła znaczną część dotacji do odnawialnych źródeł energii w Polsce i Belgii. To odróżnia oba kraje od większości pozostałych państw członkowskich, gdzie dominuje albo wsparcie dla energetyki słonecznej (kraje śródziemnomorskie: Malta, Grecja, Cypr, Włochy, Hiszpania), albo dla bioenergii (kraje o dużej powierzchni leśnej: Chorwacja, Finlandia, Szwecja), albo bez dominacji poszczególnej technologii (Niemcy, Francja, Słowacja, Czechy, Słowenia, Łotwa).
Dotacje kryzysowe wygasają, ale wciąż nie w pełni
Tymczasowe środki wprowadzone w reakcji na kryzys energetyczny z 2022 r. zmniejszyły się w 2024 r. o 38 proc., do 98 mld euro (ok. 426 mld zł), co stanowi spadek o 55 proc. niż w szczytowym 2022 r. (219 mld euro, ok. 952,7 mld zł). Nie wystarczyło to jednak do osiągnięcia celu wyznaczonego przez Radę UE, jakim było całkowite wycofanie dotacji związanych z kryzysem energetycznym już do 2024 r.
Producenci energii elektrycznej głównym beneficjentem
Energia elektryczna pozostała w 2024 r. nośnikiem energii objętym największym wsparciem — 166 mld euro (ok. 722 mld zł), czyli blisko 49 proc. łącznych dotacji w energetyce.
Niepokojącym z punktu widzenia efektywności polityki publicznej sygnałem pozostaje wysoki udział dotacji nieukierunkowanych na dany cel, wspierających wykorzystanie wszystkich nośników energii przez wszystkich odbiorców w sposób międzysektorowy. Stanowiły one w 2024 r. niemal połowę (48 proc.) wszystkich dotacji w energetyce — ponad dwukrotnie więcej niż średnia historyczna (21 proc.).
Jak wskazuje Komisja, odzwierciedla to utrzymującą się wysoką wartość tymczasowych dotacji przyznanych przez państwa członkowskie w reakcji na kryzys z 2022 r., obejmujących szeroki wachlarz źródeł energii i grup odbiorców, zamiast precyzyjnie adresowanych interwencji.
Dotacje szkodliwe dla środowiska w odwrocie, ale wciąż znaczące
Dotacje o skutkach szkodliwych dla środowiska zmniejszyły się w 2024 r. o 26 proc., do 110 mld euro (ok. 478,5 mld zł, czyli 32 proc. łącznej kwoty), podczas gdy dotacje o skutkach nieszkodliwych wzrosły o 10 proc., do 230 mld euro (ok. 1000,5 mld zł, czyli 68 proc.). Zdecydowaną większość — 81 proc. (89 mld euro, ok. 387 mld zł) — dotacji szkodliwych dla środowiska stanowiły dotacje do paliw kopalnych.
Konflikt na Bliskim Wschodzie jako nowe wyzwanie
Raport odnotowuje, że jego dane nie obejmują najnowszych wydarzeń z lat 2025–2026, w tym reakcji państw członkowskich na konflikt na Bliskim Wschodzie. Jak wskazano w komunikacie „AccelerateEU”, konflikt ten może w 2026 r. wymagać wprowadzenia kolejnych, tymczasowych środków ochronnych dla najbardziej narażonych konsumentów oraz działań przyspieszających transformację w kierunku czystej energii i elektryfikacji.
Komisja zastrzega jednak wyraźnie, że krótkoterminowe środki pomocowe nie mogą odwracać uwagi od długoterminowego celu, jakim pozostaje stopniowe wycofywanie dotacji do paliw kopalnych.
Deklaracje klimatyczne kontra praktyka
Raport Komisji Europejskiej obnaża fundamentalne napięcie w unijnej polityce energetycznej. Mimo deklarowanego priorytetu, jakim jest stopniowe wycofywanie dotacji do paliw kopalnych, zapisanego w Porozumieniu Paryskim, europejskim prawie o klimacie oraz 8. unijnym programie działań w zakresie środowiska, praktyka legislacyjna państw członkowskich pozostaje daleko w tyle za deklaracjami. Brak nowych zobowiązań w 2024 r., przy jednoczesnym utrzymywaniu się dotacji na poziomie znacznie przekraczającym normę sprzed kryzysu, pokazuje, że presja polityczna związana z wysokimi cenami energii wciąż skutecznie blokuje realizację długoterminowych celów klimatycznych.
Jednocześnie dane o rosnącym wsparciu dla OZE — szczególnie wyraźny wzrost dotacji dla energetyki wiatrowej i rekordowe wsparcie dla wodoru — pokazują, że tam, gdzie technologie odnawialne stają się coraz bardziej konkurencyjne kosztowo, potrzeba dotacji stopniowo maleje w relacji do faktycznie zainstalowanych mocy, mimo nominalnego wzrostu kwot.
Wskazanie Polski jako jednego z dwóch krajów UE (obok Belgii), gdzie morska energetyka wiatrowa stanowi znaczącą część wsparcia dla OZE, potwierdza rosnące znaczenie tego sektora dla krajowej polityki energetycznej.
Patrycja Rapacka
patrycja.rapacka@gramwzielone.pl
© Materiał chroniony prawem autorskim. Wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy E-Magazyny Sp. z o.o.
