Unia Europejska mocno obniżyła zużycie gazu. Jak do tego doszło?
Unia Europejska obniżyła zapotrzebowanie na gaz o 20 proc. Przyczyniły się do tego m.in. rozwój energetyki słonecznej i wiatrowej oraz pompy ciepła. Co ciekawe, rozwój OZE nie w każdym kraju oznaczał odejście od gazu.
Dopiero niedawno wkroczyliśmy w drugą połowę lat 20. XXI wieku, a Europa boryka się już z drugim kryzysem gazowym. Obecny wywołał atak USA i Izraela na Iran ostatniego dnia lutego. W wyniku działań wojennych zablokowany został transport przez Cieśninę Ormuz, przez którą wcześniej przechodziło od 20 do 30 proc. światowego handlu LNG. Ucierpiała również infrastruktura gazowa, Iran uszkodził m.in. dwie z 14 linii produkcyjnych LNG w kompleksie przemysłowym Ras Laffan należącym do QatarEnergy. W efekcie ceny gazu wzrosły, przekraczając nawet 100 euro za MWh.
Poprzedni kryzys wybuchł w lutym 2022 r., kiedy Rosja zaatakowała Ukrainę i zaczęła wywierać presję gazową na sojuszników Kijowa. Bruksela uruchomiła wówczas plan REPowerEU, którego celem jest stopniowe uniezależnienie się od rosyjskiego gazu.
Ana Maria Jaller-Makarewicz i Jonathan Bruegel, analitycy Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA), przedstawili, jak Unia Europejska poradziła sobie z poprzednim kryzysem i jakie lekcje można z tego wyciągnąć.
Liderzy redukcji
Analiza obejmuje lata 2021–2024. Jak wskazują badacze, Unia Europejska zmniejszyła zapotrzebowanie na gaz o około 80 mld m³, czyli o 20 proc. Prym wiodły gospodarstwa domowe, które odpowiadały za 32 proc. redukcji. Za nimi uplasowały się przemysł (30 proc.), wytwarzanie energii elektrycznej i ciepła (28 proc.) oraz usługi komercyjne i publiczne (10 proc.).
Wśród państw największą redukcję zużycia gazu odnotowały Niemcy (16,6 mld m³) i Włochy (14 mld m³), które łącznie odpowiadają za 35 proc. unijnego spadku zużycia błękitnego paliwa. Kolejne były Francja (10,6 mld m³), Holandia (9,1 mld m³) i Hiszpania (6,2 mld m³). Ta piątka odpowiada za 72 proc. łącznej unijnej redukcji zużycia gazu w latach 2021–2024.
W sektorze gospodarstw domowych największą redukcję w omawianym okresie odnotowały Niemcy (7 mld m³), Włochy (5,1 mld m³) i Francja (3,5 mld m³). Autorzy zaznaczają, że przyczyniły się do tego łagodniejsze zimy, ale również działania na rzecz efektywności energetycznej i instalacja pomp ciepła.
W przypadku przemysłu analitycy IEEFA nie przesądzają, czy spadek zużycia gazu jest skutkiem wzrostu efektywności, czy wysokich cen i przeniesienia energochłonnej produkcji poza Unię Europejską.
Polska zmniejszyła zużycie gazu w latach 2021–2024 o 0,6 mld m³. Nad Wisłą zużycie gazu w przemyśle spadło o 1 mld m³, w gospodarstwach domowych o 0,4 mld m³, a w usługach o 0,3 mld m³. W tym samym czasie zużycie gazu do wytwarzania energii wzrosło o 1,1 mld m³.
Autorzy konkludują, że każde z państw członkowskich przyczynia się do redukcji zużycia gazu w Unii Europejskiej, ale główna rola należy do kilku dużych gospodarek, a sam spadek w znacznej mierze zależy od gospodarstw domowych.
Unia rozwija OZE
IEEFA zwraca uwagę na rosnący udział pogodozależnych OZE w europejskim miksie. W 2024 r. energia odnawialna stanowiła 47,5 proc. zużycia energii elektrycznej brutto, o 2,1 pkt proc. więcej niż w 2023 r. Energetyka wiatrowa odpowiadała za 38 proc. tego wolumenu, wodna za 26,4 proc., a słoneczna za 23,4 proc. Pozostałe 12,2 proc. przypadło na inne źródła odnawialne, w tym biopaliwa stałe.
W latach 2022–2024 kraje UE zbudowały instalacje fotowoltaiczne o łącznej mocy 146 GW, a wśród liderów autorzy wymieniają Polskę, Niemcy, Hiszpanię, Włochy, Francję, Holandię i Austrię. 40 proc. tej mocy przypada na wielkoskalowe elektrownie słoneczne.
W tym samym okresie kraje Wspólnoty zbudowały 42 GW mocy w energetyce wiatrowej. Wśród liderów znalazły się Polska, Niemcy, Finlandia, Szwecja, Francja, Hiszpania i Holandia.
OZE nie zawsze oznacza odejście od gazu
Czy słońce i wiatr zastąpiły gaz w produkcji energii? Odpowiedź nie jest jednakowa dla całej Unii Europejskiej. Na potrzeby analizy autorzy zaliczyli do wytwarzania energii produkcję energii elektrycznej, produkcję ciepła na sprzedaż (a nie na potrzeby własne producenta) oraz jednostki kogeneracyjne.
Liderem były tu Włochy, które zmniejszyły zużycie gazu w tym sektorze o 5,5 mld m³, choć wciąż pozostają największym producentem energii elektrycznej z gazu w Unii Europejskiej. Jako jedną z przyczyn autorzy raportu wskazują opóźnienia w wydawaniu pozwoleń na farmy wiatrowe.
Za Włochami na „podium” znalazły się Hiszpania (3,1 mld m³) i Francja (2,9 mld m³). Spadek wynika z szybkiego rozwoju energetyki słonecznej, a w przypadku Francji – z odbudowy produkcji w elektrowniach jądrowych. Francja pozostaje przy tym jednym z trzech największych importerów rosyjskiego LNG. Od 1 stycznia 2027 r. zacznie jednak obowiązywać unijny zakaz importu rosyjskiego LNG.
Rozwój OZE przyczynił się do mniejszego zużycia gazu do wytwarzania energii w takich krajach jak Hiszpania, Holandia czy Finlandia. Nie wszędzie jednak zaobserwowano to zjawisko. Przykładem są Niemcy, które w latach 2022–2024 gwałtownie rozbudowały energetykę słoneczną i wiatrową, ale ograniczyły produkcję energii z gazu „jedynie nieznacznie”. OZE zastąpiły tam bowiem wygaszone elektrownie jądrowe.
Innymi przykładami są Bułgaria i Polska, gdzie energetyka odnawialna zastępuje węglową. Polska traktuje gaz jako paliwo przejściowe, które stabilizuje i uelastycznia miks elektroenergetyczny w trakcie odchodzenia od węgla. Równocześnie buduje nowe moce gazowe.
Pompy ciepła pomogły odejść od gazu
Największą część spadku zużycia gazu w latach 2021–2024 wygenerowały gospodarstwa domowe. Kluczową rolę odegrały w tym procesie pompy ciepła zastępujące kotły na paliwa kopalne. Zamiast spalać np. gaz, pompa ciepła wykorzystuje energię elektryczną do przenoszenia ciepła z powietrza zewnętrznego, gruntu lub wody.
Autorzy zwracają uwagę na wysoką sprawność tych urządzeń: na jednostkę zużytej energii elektrycznej dostarczają one od trzech do czterech jednostek ciepła. Dokładna wartość zależy m.in. od modelu i warunków pracy.
Przejście na pompy ciepła w ogrzewaniu domów ma znaczenie dla osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. Według Eurostatu około 50 proc. całej energii zużywanej w Unii Europejskiej jest wykorzystywane do ogrzewania i chłodzenia, a 70 proc. tej energii pochodzi z paliw kopalnych (głównie z gazu).
Europejskie Stowarzyszenie Pomp Ciepła podaje, że w latach 2022–2024 w krajach Wspólnoty zainstalowano około 7,8 mln pomp ciepła. Najwięcej trafiło do Francji (około 2 mln), Włoch (około 1,5 mln) i Niemiec (blisko 1 mln). Wśród pozostałych liderów wymieniane są Hiszpania, Holandia, Polska i Szwecja.
Lekcje z poprzedniego kryzysu
Czego w obecnym kryzysie gazowym może nas nauczyć analiza poprzedniego?
Najważniejszą lekcją jest to, że instalacja elektrowni wiatrowych i słonecznych nie zmniejsza automatycznie zużycia gazu. To, czy tak się stanie, zależy od kraju: ile gazu spalają elektrownie, czy elektrownie wiatrowe można budować równolegle ze słonecznymi oraz czy domy i przemysł elektryfikują ogrzewanie – czytamy w raporcie.
Autorzy zwracają uwagę na komplementarny charakter energetyki słonecznej i wiatrowej: latem rośnie produkcja energii ze słońca, a zimą z wiatru. W połączeniu z pompami ciepła energetyka odnawialna (zwłaszcza wiatrowa) może pomóc w zaspokojeniu zapotrzebowania na ciepło zimą.
Konieczny jest jednak rozwój magazynowania energii, elastyczności systemu i przepustowości sieci. Postęp w tych obszarach pomoże Unii Europejskiej zbudować odporniejszy system energetyczny, działający niezależnie od pory roku, i stopniowo zmniejszać zależność od gazu.
A jak wygląda rozwój OZE w Polsce? Według danych na 1 października 2026 r. moc zainstalowana w fotowoltaice przekroczyła 28 GW, a w energetyce wiatrowej wyniosła 11,7 GW. To wzrost rok do roku odpowiednio o 15,4 proc. i 5,7 proc. Łącznie oba pogodozależne źródła mają ok. 40 GW mocy zainstalowanej.
Jak przedstawiono w raporcie w Polsce rośnie rola gazu w wytwarzaniu energii, kosztem węgla. Błękitne paliwo stabilizuje miks elektroenergetyczny silnie nasycony pogodozależnymi OZE, z rozwojem których nie wiązał się równie dynamiczny rozwój magazynów energii.
Źródło informacji: IEEFA
Marcin Karwowski
marcin.karwowski@gramwzielone.pl
© Materiał chroniony prawem autorskim. Wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy E-Magazyny Sp. z o.o.
Obserwuj nas w Google News
