Do RPO płyną skargi w sprawie programu Czyste Powietrze
Do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich wpłynęło około 340 skarg na nieprawidłowości w programie Czyste Powietrze. Rzecznik analizuje rządowy projekt ustawy o pomocy poszkodowanym beneficjentom, który przeszedł już przez sejmowe komisje, i nie wyklucza kolejnego wystąpienia generalnego.
Skargi wpływają do Biura RPO od 2021 r. Biuro RPO w odpowiedzi na pytania redakcji Gramwzielone.pl zastrzega, że dokładny podział na skargi dotyczące wykonawców i pełnomocników oraz zmiany ich liczby w kolejnych latach wymagałyby ponownego przejrzenia wszystkich spraw.
– Ogółem liczba skarg na nieprawidłowości Programu wynosi ok. 340 – przekazała Małgorzata Żmudka-Wyrwał z Zespołu Prawa Administracyjnego i Gospodarczego Biura RPO.
Najczęściej dotyczą wypowiadania przez wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej (WFOŚiGW) umów o dofinansowanie, za czym automatycznie idzie wezwanie do zwrotu dotacji. Przyczyną bywa niezrealizowanie inwestycji albo wykonanie jej niezgodnie z wymogami programu. Fundusze wypowiadają umowy także z powodu opóźnień, błędnych danych w dokumentach, np. o dochodach czy istniejących urządzeniach grzewczych, braku poprawek w terminie lub zwykłych pomyłek.
Skarżący zarzucają też funduszom trudności w komunikacji, długi brak kontaktu, przewlekłe rozpatrywanie wniosków, nadmierny formalizm i problemy z generatorem wniosków.
Ustawa dla poszkodowanych po komisjach
Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o pomocy beneficjentom – osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją programu Czyste Powietrze 11 sierpnia. Połączone sejmowe komisje przyjęły projekt z poprawkami: za było 34 posłów, nikt nie był przeciw, a dwóch wstrzymało się od głosu. Teraz trafi do drugiego czytania. Według resortu klimatu i NFOŚiGW poszkodowanych jest maksymalnie ok. 8 tys. osób. Wcześniej mówiono o blisko 28 tys., ale ta liczba dotyczyła umów poddanych renegocjacjom.
Projekt przewiduje zawieszenie spłaty należności, wyłączenie odpowiedzialności beneficjenta, upoważnienie funduszu do dochodzenia zwrotu pieniędzy bezpośrednio od wykonawcy oraz możliwość umorzenia długu, rozłożenia go na raty lub odroczenia spłaty. Ustawa ma wejść w życie 14 dni po ogłoszeniu.
– Projekt ustawy jest obecnie przedmiotem analiz. W zależności od ich wyniku, Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawi swoje ewentualne uwagi w kolejnym wystąpieniu generalnym – odpowiedziało Biuro RPO na pytanie, czy projekt wystarczająco chroni beneficjentów.
Rzecznik: przepisy wymagają „dogłębnego przemyślenia”
Rzecznik Marcin Wiącek opiniował już wcześniejszą, ministerialną wersję projektu. W piśmie z 26 lutego do wiceministra klimatu Krzysztofa Bolesty podziękował za inicjatywę i uznał wsparcie państwa za niezbędne, bo poszkodowani nie mają łatwo dostępnych środków prawnych, by samodzielnie poradzić sobie z wypowiedzeniem umów. Ocenił jednak, że projektowane przepisy „wymagają (…) dogłębnego przemyślenia i dopracowania”.
Zastrzeżenia RPO dotyczyły kilku kwestii. Po pierwsze, projekt nie przesądzał jasno, czy pomoc przysługuje tylko ofiarom przestępstw, czy wszystkim, którzy stracili z przyczyn leżących po stronie wykonawcy. Tymczasem zawieszenie spłaty zależało od zawiadomienia o przestępstwie, a całkowite wyłączenie odpowiedzialności od skazania wykonawcy.
Po drugie, zawieszenie miało wygasać po trzech miesiącach, jeśli do tego czasu nie wszczęto postępowania karnego. Rzecznik zauważył, że beneficjent traciłby wtedy pomoc przez opóźnienia organów ścigania, na które nie ma wpływu. Nie było też jasne, czy w okresie zawieszenia naliczane będą odsetki.
RPO krytykował także wymóg zgody wszystkich spadkobierców na udzielenie pomocy oraz pominięcie spadkobierców testamentowych. Zakwestionował też ograniczenie ustawy do wniosków złożonych od 15 lipca 2022 r. do 28 listopada 2024 r., czyli w okresie prefinansowania. Wskazał, że wypłaty bezpośrednio na konto wykonawcy były możliwe także wcześniej, a dotację można zakwestionować w ciągu pięciu lat od zakończenia inwestycji.
Resort klimatu: to relacja cywilnoprawna
Ministerstwo Klimatu i Środowiska odpowiadało na wcześniejsze, grudniowe wystąpienie generalne RPO. W piśmie z 9 stycznia wiceminister Bolesta przyznał, że część wykonawców mogła działać na szkodę beneficjentów, m.in. przez poświadczanie nieprawdy, oszustwa, wyłudzenia i fałszowanie dokumentów. Resort odrzucił jednak postulat, by udzielanie dotacji objąć procedurą administracyjną. Relacja funduszu z beneficjentem ma charakter cywilnoprawny, dlatego nie stosuje się do niej Kodeksu postępowania administracyjnego. „Zarzut nadmiernego formalizmu jest więc nieuzasadniony” – napisał Bolesta.
Według MKiŚ na finansowanie programu zapewniono 13,9 mld zł z Krajowego Planu Odbudowy, 7,7 mld zł z programu FEnIKS i 10 mld zł z Funduszu Modernizacyjnego. W nowej odsłonie programu, obowiązującej od 31 marca 2025 r., wprowadzono m.in. system operatorów w gminach i funduszach wojewódzkich. Wnioski z prefinansowaniem można składać tylko przez operatora, a dyspozycję przelewu zaliczki na konto wykonawcy beneficjent musi podpisać w obecności operatora. Wprowadzono też obowiązkowy wzór umowy z wykonawcą, skonsultowany z UOKiK, obowiązkowy audyt energetyczny i wymóg posiadania nieruchomości co najmniej od trzech lat.
O problemach z rozliczeniami rozmawiano też w Kancelarii Prezydenta. W grudniu 2025 r. minister Mateusz Kotecki spotkał się z wykonawcami programu oraz przedstawicielami RPO, Rzecznika MŚP i UOKiK.
Skala problemu wykracza też poza nieuczciwych wykonawców. Kilka dni temu Prokuratura Europejska poinformowała o zatrzymaniu mężczyzny podejrzanego o wyłudzenie ponad 1,3 mln zł z programu przy użyciu cudzych tożsamości i kont zakładanych na podstawione osoby. Dla programu, który ma przyspieszyć wymianę kopciuchów i odbudować zaufanie do pomp ciepła, stawką jest więc nie tylko pomoc dla ok. 8 tys. poszkodowanych, ale też wiarygodność całego systemu dotacji.
Patrycja Rapacka
patrycja.rapacka@gramwzielone.pl
© Materiał chroniony prawem autorskim. Wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy E-Magazyny Sp. z o.o.
Obserwuj nas w Google News
