Oszukani przez wykonawców w Czystym Powietrzu zyskają ochronę. Komisje poparły projekt ustawy
Sejmowe komisje rozpatrzyły projekt ustawy, która ma chronić osoby poszkodowane przez nieuczciwych wykonawców w programie Czyste Powietrze przed koniecznością zwrotu otrzymanego dofinansowania. Projekt przewiduje m.in. zawieszenie spłaty należności na czas postępowania karnego, a w określonych przypadkach – całkowite umorzenie długu.
Komisja do Spraw Energii, Klimatu i Aktywów Państwowych oraz Komisja Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa rozpatrzyły 16 września rządowy projekt ustawy o pomocy beneficjentom – osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją Programu Priorytetowego Czyste Powietrze (druk nr 3007). Projekt trafił do Sejmu 13 sierpnia, a 3 września odbyło się jego pierwsze czytanie. Komisje wniosły o jego uchwalenie, a sprawozdawczynią została posłanka Gabriela Lenartowicz.
Ofiary oszustw musiały oddawać dotacje
Jak wynika z uzasadnienia projektu, w trakcie kontroli prowadzonych przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz wojewódzkie fundusze ochrony środowiska ujawniono na dużą skalę nieprawidłowości ze strony pełnomocników i wykonawców działających w imieniu beneficjentów programu Czyste Powietrze. Wśród najczęściej stwierdzanych nadużyć wymieniono wprowadzanie beneficjentów w błąd, działanie bez ich zgody i na ich niekorzyść, fałszowanie podpisów, poświadczanie nieprawdy w dokumentach, wadliwe wykonywanie prac lub niezrealizowanie inwestycji zgodnie z umową, a także zawyżanie kosztów w celu osiągnięcia przez wykonawców marż sięgających, jak wskazano, nawet kilkuset procent. Odnotowano również przypadki, w których pełnomocnicy nie rozliczali pobranych zaliczek lub wykonawcy ogłaszali upadłość po ich pobraniu.
Skala nieprawidłowości skłoniła NFOŚiGW do złożenia zawiadomienia do prokuratury dotyczącego możliwości popełnienia oszustwa, wyłudzenia oraz fałszowania dokumentów. Przedsiębiorcy objęci zawiadomieniem wnioskowali w imieniu beneficjentów najczęściej o najwyższy poziom dofinansowania, wynoszący w programie do 136,2 tys. zł, przy czym sami beneficjenci często nie dysponowali dokumentacją dotyczącą realizowanego przedsięwzięcia ani nie mieli świadomości, jakie oświadczenia są składane w ich imieniu. W reakcji na te ustalenia zarząd NFOŚiGW zdecydował 28 listopada 2024 r. o tymczasowym wstrzymaniu przyjmowania nowych wniosków w programie, co miało umożliwić wdrożenie zmian ograniczających ryzyko dalszych nadużyć, w tym doprecyzowanie zasad wypłaty zaliczek, wprowadzenie limitów kosztów kwalifikowanych oraz zaostrzenie kontroli umów.
Problemem, na który – jak wynika z uzasadnienia projektu – nie było dotąd skutecznej odpowiedzi prawnej, pozostawała sytuacja osób, które w wyniku działań nieuczciwych wykonawców nie zrealizowały inwestycji zgodnie z umową, a mimo to jako beneficjenci pozostawały zobowiązane wobec wojewódzkich funduszy do zwrotu wypłaconego dofinansowania wraz z odsetkami. Fundusze nie miały dotąd podstawy prawnej, by w takich przypadkach odstąpić od dochodzenia zwrotu środków od beneficjentów ani by dochodzić ich bezpośrednio od nieuczciwych wykonawców.
Cztery formy pomocy dla poszkodowanych
Projekt ustawy wprowadza cztery formy wsparcia dla beneficjentów – oraz, na tych samych zasadach, ich spadkobierców – którzy z przyczyn niezależnych od siebie, w szczególności z winy wykonawcy lub działającej w jego imieniu osoby trzeciej, nie wykonali zobowiązań z umowy o dofinansowanie lub wykonali je nienależycie.
Pierwszą z nich jest zawieszenie spłaty należności, przysługujące na wniosek beneficjenta z chwilą wszczęcia postępowania karnego dotyczącego przestępstwa związanego z realizacją umowy o dofinansowanie na jego szkodę. Zawieszenie trwa do prawomocnego zakończenia postępowania karnego, a okres ten nie jest wliczany do biegu przedawnienia roszczeń funduszu.
Drugą formą jest fakultatywne, tymczasowe wstrzymanie przez fundusz dochodzenia należności już od momentu powzięcia informacji o samym zawiadomieniu o możliwym przestępstwie jeszcze zanim beneficjent zdąży złożyć formalny wniosek o zawieszenie spłaty.
Trzecią, najdalej idącą formą pomocy jest ustawowe wyłączenie odpowiedzialności beneficjenta za spłatę należności. Zgodnie z projektem następuje ono automatycznie w przypadku prawomocnego skazania wykonawcy lub działającej w jego imieniu osoby trzeciej za przestępstwo, którego skutkiem było niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy o dofinansowanie, a także w razie warunkowego umorzenia postępowania karnego lub jego umorzenia z powodu niepoczytalności sprawcy. Wyłączenie odpowiedzialności obejmuje jednak wyłącznie tę część należności, której beneficjentowi nie udało się odzyskać bezpośrednio od wykonawcy; jeśli po umorzeniu długu beneficjent mimo wszystko otrzyma taką kwotę od sprawcy, będzie zobowiązany przekazać ją funduszowi w ciągu 30 dni.
Czwartą formą wsparcia są ulgi w spłacie należności, czyli odroczenie terminu, rozłożenie na raty lub całkowite umorzenie długu. Rozwiązanie jest przeznaczone dla beneficjentów, którzy nie mogą skorzystać z pozostałych form pomocy, a znajdują się w trudnej sytuacji życiowej. Umorzenie całości lub części należności będzie możliwe, gdy jej spłata wiązałaby się z nadmiernym uszczerbkiem dla beneficjenta lub osób pozostających na jego utrzymaniu. Wzór wniosku o taką ulgę ma opracować i udostępnić minister właściwy do spraw klimatu.
Fundusze będą mogły ścigać nieuczciwych wykonawców
Projekt wzmacnia jednocześnie pozycję wojewódzkich funduszy wobec samych wykonawców. Niezależnie od formy pomocy udzielonej poszkodowanemu beneficjentowi, fundusz zyska ustawowe prawo do dochodzenia od wykonawcy zwrotu kwoty, jaką wypłacił mu bezpośrednio, wraz z odsetkami naliczanymi jak od zaległości podatkowych. Ustawa przyznaje też funduszom status pokrzywdzonego w postępowaniach karnych dotyczących takich przestępstw. Ma to ułatwić im aktywny udział w tych postępowaniach i skuteczniejsze dochodzenie roszczeń, biorąc pod uwagę, że to często same fundusze składają zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa i dysponują najpełniejszą wiedzą o mechanizmach nadużyć.
Zgodnie z projektem środków, których nie uda się odzyskać ani od beneficjenta, ani od wykonawcy, nie będzie się dochodzić od wojewódzkiego funduszu – w takich przypadkach ich zwrot pokryje NFOŚiGW.
Kogo obejmie ustawa?
Nowe przepisy obejmą beneficjentów, którzy zawarli umowy o dofinansowanie na podstawie wniosków złożonych od 15 lipca 2022 r. do 28 listopada 2024 r. – a więc w okresie, w którym w programie funkcjonował mechanizm prefinansowania, pozwalający na wypłatę zaliczki bezpośrednio na konto wykonawcy jeszcze przed zakończeniem inwestycji.
Jak wskazano w uzasadnieniu, to właśnie ten mechanizm, w połączeniu z możliwością działania przez pełnomocnika, był najczęściej wykorzystywany przez nieuczciwe firmy do wyłudzeń. Ustawa obejmie także tych beneficjentów, których umowy zawarte na podstawie wcześniejszych wniosków – złożonych przed 15 lipca 2022 r. – zostały następnie aneksowane w taki sposób, że stosowano do nich analogiczne zasady wypłaty środków bezpośrednio wykonawcy.
Ustawa wprowadza również zmianę w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych, zwalniającą z podatku dochodowego kwoty należności umorzonych na podstawie przepisów o ulgach dla osób w trudnej sytuacji życiowej. Nowe przepisy mają wejść w życie po upływie 14 dni od ogłoszenia.
Teraz projekt zostanie rozpatrzony na posiedzeniu Sejmu.
Patrycja Rapacka
patrycja.rapacka@gramwzielone.pl
© Materiał chroniony prawem autorskim. Wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy E-Magazyny Sp. z o.o.
