Smog w Polsce ma swoją cenę. Niemal 32 tys. przedwczesnych zgonów rocznie

Zanieczyszczenie powietrza w Polsce każdego roku przyczynia się do niemal 32 tys. przedwczesnych zgonów, co według Polskiego Alarmu Smogowego jest liczbą niemal 20 razy większą niż liczba ofiar śmiertelnych wypadków drogowych.

Takie wnioski wynikają z raportu „Analiza skutków zdrowotnych zanieczyszczeń powietrza w Polsce”, przygotowanego przez Zespół Roboczy ds. Wpływu Zanieczyszczeń Powietrza na Zdrowie przy Radzie Zdrowia Publicznego, oraz z wcześniejszej analizy Fundacji Europejskie Centrum Czystego Powietrza, na które powołuje się PAS. Pierwsze opracowanie opublikowano w lutym 2026 r. i oparto na danych dotyczących jakości powietrza z 2024 r.

Ponad 750 tys. przypadków leczenia chorób układu krążenia i oddechowego również wiąże się z narażeniem na pył zawieszony PM2.5. Największe obciążenie zdrowotne odnotowano w województwie śląskim. Jednocześnie dane z trzech regionów pokazują, że poprawa jakości powietrza w latach 2018–2022 przełożyła się na mniejszą liczbę zgonów i hospitalizacji.

REKLAMA

REKLAMA

Niemal 32 tys. przedwczesnych zgonów rocznie

Z analizy wynika, że długotrwałe narażenie na pył PM2.5 o stężeniu przekraczającym zalecany przez Światową Organizację Zdrowia poziom 5 µg/m3 przyczynia się w Polsce do 31 917 przedwczesnych zgonów rocznie.

Największą liczbę takich przypadków oszacowano w województwach śląskim, mazowieckim i małopolskim. W pierwszym z nich było to 5985 zgonów, w drugim 4499, a w trzecim 3044. Wysokie wartości odnotowano również w województwach wielkopolskim (2592), dolnośląskim (2534) i łódzkim (2530).

Raport wskazuje także na ponad 751,8 tys. przypadków leczenia chorób układu oddechowego i krążenia, które przypisano ekspozycji na pył PM2.5. Uwzględniono w nich leczenie w podstawowej opiece zdrowotnej, ambulatoryjne i szpitalne.

Najwięcej takich przypadków odnotowano w województwie śląskim – 122 504. Na Mazowszu było ich 100 501, w Wielkopolsce 85 883, a w Małopolsce 69 479. Najmniej przypadków odnotowano w województwach lubuskim, podlaskim i opolskim.

Co piąty przypadek astmy u dzieci ma związek ze smogiem

Analiza obejmuje nie tylko przedwczesną umieralność, ale również wpływ zanieczyszczeń na występowanie konkretnych chorób. Wśród uwzględnionych schorzeń znalazły się astma dziecięca, przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), zawał serca, udar mózgu, nadciśnienie tętnicze i rak płuca.

Według oszacowań dla całej Polski udział przypadków leczenia przypisanych narażeniu na pył PM2.5 wynosi od 10 proc. w przypadku zawałów serca do 21 proc. w przypadku astmy u dzieci. W województwie śląskim ze smogiem wiąże się 33 proc. leczonych przypadków astmy dziecięcej, a w małopolskim 27 proc.

Jak podaje Polski Alarm Smogowy, poza Śląskiem i Małopolską udział „smogowych pacjentów” przekracza średnią ogólnopolską również w województwach świętokrzyskim, łódzkim, mazowieckim i dolnośląskim.

Autorzy analizy wykorzystali metodykę oceny wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie stosowaną przez Światową Organizację Zdrowia. W obliczeniach uwzględniono m.in. dane o stężeniach pyłu PM2.5, rozmieszczeniu ludności oraz liczbie zgonów i pacjentów leczonych z powodu poszczególnych schorzeń. Wyniki dla województw i powiatów są dostępne w interaktywnej wersji raportu na stronie powietrzeizdrowie.pl.

W trzech województwach udało się uniknąć 25 tys. przedwczesnych zgonów

O tym, jak poprawa jakości powietrza przekłada się na zdrowie mieszkańców, informuje wcześniejsza analiza Fundacji Europejskie Centrum Czystego Powietrza. Raport „Analiza redukcji skutków zdrowotnych w wyniku poprawy jakości powietrza w okresie 2018–2022 w województwach: małopolskim, mazowieckim, śląskim” opublikowano w marcu 2024 r.

Badanie dotyczyło zmian średniorocznych stężeń pyłu PM2.5 w trzech województwach. Wykorzystano w nim metodykę Światowej Organizacji Zdrowia, a za rok bazowy przyjęto 2017 r.

Z wyliczeń wynika, że dzięki poprawie jakości powietrza w latach 2018–2022 udało się uniknąć łącznie 25 194 przedwczesnych zgonów w analizowanych regionach (przy uwzględnieniu zakresu oszacowania od ok. 18 do ok. 31 tys.).

Największy efekt odnotowano w województwie śląskim, gdzie oszacowano 12 571 unikniętych zgonów. W województwie mazowieckim było to 6723 przypadki, z czego 2382 w Warszawie, a w małopolskim – 5900. Raport wiąże te różnice z tempem poprawy jakości powietrza, ponieważ stężenia PM2.5 spadały najszybciej na Śląsku (ok. 7 proc. rocznie), następnie w Małopolsce (ok. 6 proc.) i na Mazowszu (ok. 4,5 proc.).

REKLAMA

REKLAMA

REKLAMA

Poprawa jakości powietrza przełożyła się również na ograniczenie liczby nagłych hospitalizacji kardiologicznych i pulmonologicznych. W analizowanym okresie uniknięto ich łącznie 19 787: 9086 w województwie śląskim, 5615 w mazowieckim i 5086 w małopolskim.

Dalsza poprawa jakości powietrza może przynieść kolejne korzyści

Autorzy raportu Europejskiego Centrum Czystego Powietrza oszacowali również potencjalne korzyści zdrowotne wynikające z dalszego ograniczania zanieczyszczenia powietrza.

Przyjęto w tym celu scenariusz, w którym średnioroczne stężenie pyłu PM2.5 w każdym z analizowanych powiatów nie przekraczałoby 10 µg/m3, czyli poziomu wskazanego w ówczesnej propozycji nowelizacji unijnej dyrektywy dotyczącej jakości powietrza. Obecny poziom dopuszczalny wynosi 20 µg/m³.

Według obliczeń osiągnięcie tego poziomu pozwoliłoby uniknąć każdego roku kolejnych 9601 przedwczesnych zgonów w trzech województwach. Dodatkowo liczba nagłych hospitalizacji kardiologicznych i pulmonologicznych mogłaby zmniejszyć się o 6976 rocznie.

W przypadku województwa śląskiego potencjał dalszej redukcji oszacowano na 4611 przedwczesnych zgonów rocznie. Na Mazowszu byłoby to 2735, a w Małopolsce 2255.

Kopciuchy wciąż głównym źródłem pyłów

Polski Alarm Smogowy wskazuje, że największy wpływ na poprawę jakości powietrza ma likwidacja przestarzałych kotłów na węgiel i drewno, potocznie nazywanych kopciuchami, oraz zastępowanie ich nowoczesnymi systemami grzewczymi. Według organizacji w Polsce wciąż działa około 2,5 mln takich urządzeń, które stanowią główne źródło zanieczyszczenia powietrza pyłem.

Piotr Siergiej, rzecznik PAS, podkreśla, że raport nie pozostawia złudzeń co do tego, iż smog zabija i pozbawia zdrowia w całym kraju. Zaznacza, że choć w niektórych województwach sytuacja jest nieco lepsza, liczba przedwczesnych zgonów wszędzie pozostaje wysoka. Jak porównuje, 32 tys. zgonów odpowiada liczbie mieszkańców miasta wielkości Żywca, Augustowa czy Bochni, które co roku znika z mapy.

Rzecznik PAS przypomina, że wraz z początkiem sezonu grzewczego wracają wysokie stężenia pyłów zawieszonych i rakotwórczego benzo(a)pirenu. Zwraca też uwagę, że od 2024 r. obserwowany jest powolny wzrost poziomu zanieczyszczenia powietrza w Polsce.

Według PAS potrzebny jest powrót do efektywnego działania programu Czyste Powietrze, który umożliwia ocieplenie domu i wymianę kotła na nowoczesne, niezanieczyszczające powietrza źródło ciepła.