Gminy chcą zmian w Czystym Powietrzu. PAS wskazuje, co najbardziej utrudnia korzystanie z dotacji

Polski Alarm Smogowy opublikował wyniki największego dotychczas badania opinii samorządów na temat programu Czyste Powietrze. W ankiecie wzięło udział blisko 1,5 tys. gmin, z których większość negatywnie ocenia obecną formułę programu i wskazuje na spadek zainteresowania mieszkańców. Samorządy uważają, że zapowiadana reforma jest potrzebna, jednak tylko częściowo odpowiada na problemy utrudniające realizację inwestycji i korzystanie z dofinansowania.

Dane programu potwierdzają wyhamowanie naboru. Obecnie do programu wpływa około 700-800 wniosków tygodniowo, podczas gdy w 2024 r. składano ich średnio ponad 5 tys. tygodniowo.

Polski Alarm Smogowy (PAS) przeprowadził badanie w dniach 9-24 czerwca 2026 r. Ankietę skierowano do wszystkich 2479 gmin w Polsce, a odpowiedzi udzieliło 1469 samorządów (59,3 proc.). Większość uczestniczących gmin prowadzi punkty konsultacyjne programu (93,7 proc.), ponad 61 proc. pełni funkcję operatora programu, a obsługą mieszkańców w zdecydowanej większości zajmują się pracownicy urzędów gmin.

REKLAMA

Większość gmin krytycznie ocenia obecną edycję programu

Z badania wynika, że 72 proc. samorządów ocenia aktualną wersję programu Czyste Powietrze źle lub przeciętnie, natomiast pozytywną opinię wyraża jedynie 25 proc. respondentów. Jednocześnie 82 proc. gmin zauważa spadek zainteresowania programem po jego wznowieniu 31 marca 2025 r.

Zmniejszenie liczby składanych wniosków znajduje odzwierciedlenie również w statystykach programu. Jak wskazują dane, obecnie wpływa około 700-800 wniosków tygodniowo, podczas gdy w 2024 r. średnia przekraczała 5 tys. wniosków tygodniowo.

Mimo krytycznej oceny obecnej odsłony programu samorządy nie podważają jego znaczenia. Ponad 43 proc. badanych uznaje, że już dziś Czyste Powietrze jest skutecznym narzędziem poprawy jakości powietrza, natomiast aż 74 proc. uważa, że po wprowadzeniu odpowiednich zmian program będzie skutecznie wspierał ograniczanie emisji z budynków jednorodzinnych.

Program nie odpowiada na potrzeby części mieszkańców

Badanie pokazuje, że zdania dotyczące dopasowania programu do potrzeb mieszkańców są podzielone. Pozytywnie ocenia je 30 proc. gmin, natomiast 33 proc. uważa, że obecne zasady nie odpowiadają oczekiwaniom mieszkańców. Szczególnie krytycznie oceniono skuteczność programu wobec osób o najniższych dochodach – 47 proc. respondentów wskazało, że obecny system nie zapewnia tej grupie odpowiedniego wsparcia, podczas gdy pozytywną opinię wyraziło 25 proc. samorządów.

Problematyczna pozostaje także złożoność procedur. Zdaniem 44 proc. gmin zasady programu są zbyt skomplikowane i niezrozumiałe dla mieszkańców, choć dla samych urzędników obsługujących program są one znacznie bardziej czytelne – pozytywnie ocenia je 71 proc. respondentów.

Bariery? Czas, procedury i obowiązkowa termomodernizacja

Najczęściej wskazywaną przeszkodą w korzystaniu z programu jest długi czas oczekiwania na wypłatę środków, który wskazało 81 proc. gmin.

Do najważniejszych barier samorządy zaliczyły również:

• obowiązek przeprowadzenia kompleksowej termomodernizacji (79 proc.),
• konieczność sfinansowania audytu energetycznego przed otrzymaniem dotacji (74 proc.),
• konieczność zaplanowania całej inwestycji już na etapie składania jednego wniosku (73 proc.),
• konieczność angażowania własnych środków finansowych (73 proc.),
• długi czas rozpatrywania wniosków (73 proc.),
• wyłączenie wsparcia dla źródeł gazowych (72 proc.),
• wymóg posiadania prawa własności nieruchomości przez co najmniej trzy lata (70 proc.),
• zbyt niskie progi dochodowe (66 proc.).

Raport wskazuje również na różnice pomiędzy typami gmin. W gminach wiejskich i miejsko-wiejskich największym problemem pozostają opóźnienia w wypłatach dotacji, natomiast w miastach i miastach na prawach powiatu najczęściej wskazywaną barierą jest brak możliwości uzyskania wsparcia dla źródeł gazowych.

W odpowiedziach otwartych samorządy zwracały także uwagę na trudności we współpracy z wojewódzkimi funduszami ochrony środowiska, rozbudowaną dokumentację, problemy z interpretacją przepisów, wysokie koszty audytów energetycznych oraz działalność nierzetelnych wykonawców.

REKLAMA

Gminy popierają reformę, ale oczekują szerszych zmian

Pozytywnie propozycje zmian przedstawione przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) ocenia 40 proc. badanych gmin. Jednocześnie jedynie 23 proc. uważa, że planowane reformy będą wystarczające, aby ponownie zwiększyć zainteresowanie programem, natomiast 35 proc. ocenia je jako niewystarczające.

Jak informowaliśmy w artykule: Zmiany w Czystym Powietrzu od lipca. Co czeka beneficjentów?, NFOŚiGW zapowiedział m.in. skrócenie z trzech do jednego roku wymaganego okresu posiadania nieruchomości w wybranych przypadkach, podniesienie maksymalnych kwot dotacji dla części prac termomodernizacyjnych, wydłużenie ze 120 do 180 dni terminu realizacji inwestycji w ramach prefinansowania oraz uproszczenie procedury potwierdzania trwałego odłączenia źródła ciepła.

Analiza raportu pokazuje, że część zapowiedzianych przez NFOŚiGW zmian odpowiada na problemy sygnalizowane przez samorządy. Dotyczy to przede wszystkim złagodzenia wymogu dotyczącego okresu posiadania nieruchomości, wydłużenia terminu realizacji inwestycji z prefinansowaniem oraz częściowego dostosowania poziomu dofinansowania do rosnących kosztów prac termomodernizacyjnych.

Jednocześnie w lipcowym pakiecie zabrakło rozwiązań odnoszących się do najczęściej wskazywanych przez gminy barier, takich jak przyspieszenie wypłaty dotacji i rozpatrywania wniosków, uproszczenie dokumentacji, możliwość etapowania inwestycji, podniesienie progów dochodowych czy wprowadzenie powszechnie dostępnego bonu na audyt energetyczny. Z tego względu zapowiadane zmiany można uznać za pierwszy etap reformy programu, który tylko częściowo odpowiada na oczekiwania samorządów.

Najważniejsze postulaty samorządów

Najczęściej wskazywaną zmianą, konieczną do wdrożenia jest wprowadzenie darmowego bonu na audyt energetyczny dostępnego dla wszystkich potencjalnych beneficjentów. Takie rozwiązanie znalazło się wśród trzech najważniejszych postulatów 47 proc. gmin.

Kolejne najczęściej wskazywane oczekiwania to:

• umożliwienie częściowej termomodernizacji budynków (35 proc.),
• podniesienie progów dochodowych (35 proc.),
• złagodzenie wymogu trzyletniej własności nieruchomości (35 proc.),
• możliwość podzielenia inwestycji na dwa odrębne wnioski o dofinansowanie (34 proc.),
• uproszczenie dokumentacji (29 proc.),
• przyspieszenie wypłaty dotacji (28 proc.),
• wydłużenie czasu realizacji inwestycji do 36 miesięcy (21 proc.).

Wśród wszystkich ocenianych zmian najwyższe poparcie uzyskały również przyspieszenie obsługi wniosków o płatność (90 proc. wskazań jako rozwiązanie potrzebne lub bardzo potrzebne), skrócenie czasu rozpatrywania wniosków o dofinansowanie (85 proc.), uproszczenie dokumentacji (85 proc.), zapewnienie sprawniejszej współpracy gmin z NFOŚiGW oraz wojewódzkimi funduszami ochrony środowiska i gospodarki wodnej (WFOŚiGW) (83 proc.) oraz ujednolicenie interpretacji zasad programu w całym kraju (80 proc.).

Wnioski z najnowszego badania są zbieżne z postulatami, które Polski Alarm Smogowy przedstawił już w lutym br. Organizacja apelowała wówczas o wprowadzenie bonu na audyt energetyczny, przyspieszenie rozpatrywania wniosków i wypłat dotacji, uproszczenie procedur oraz ujednolicenie interpretacji przepisów przez wojewódzkie fundusze ochrony środowiska. PAS postulował również przywrócenie możliwości etapowania inwestycji, wydłużenie czasu na ich realizację oraz pełne wdrożenie Centralnej Bazy Czystego Powietrza. Część z tych postulatów znalazła odzwierciedlenie w zapowiadanych zmianach programu, jednak – jak wynika z najnowszego badania samorządów – wiele z kluczowych problemów wskazywanych przez gminy nadal pozostaje nierozwiązanych.

Samorządy nadal widzą potencjał programu

Pomimo krytycznej oceny obecnego funkcjonowania programu zdecydowana większość gmin uważa, że Czyste Powietrze może nadal odgrywać kluczową rolę w ograniczaniu niskiej emisji. Według 74 proc. respondentów odpowiednio przygotowana reforma pozwoliłaby przywrócić skuteczność programu oraz zwiększyć zainteresowanie mieszkańców inwestycjami w termomodernizację i wymianę źródeł ciepła.