Oddychajmy zdrowiej!
Czystsze powietrze w Małopolsce staje się faktem! W wielu miejscowościach efekty termomodernizacji budynków i wymiany starych pieców są już widoczne w pomiarach jakości powietrza. Choć walka ze smogiem wciąż trwa, liczba podejmowanych inwestycji pokazuje, że region zmierza w dobrym kierunku, a konsekwentne działania mieszkańców przynoszą realną poprawę.
Zdrowie to nasza największa wartość
Utrzymanie idealnej formy bywa wyzwaniem, ponieważ ludzki organizm nieustannie reaguje na bodźce zewnętrzne. Szczególnie fundamentalne znaczenie ma jakość powietrza, którym oddychamy. Jego zanieczyszczenie to dziś nadal jedno z największych zagrożeń środowiskowych, które bezpośrednio wywołuje i zaostrza liczne schorzenia.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wskazuje, że największe zagrożenie dla zdrowia publicznego stanowią zanieczyszczenia powietrza, w szczególności pyły zawieszone PM2,5 i PM10 oraz substancje takie jak dwutlenek azotu (NO₂), ozon (O₃), tlenek węgla (CO), dwutlenek siarki (SO₂) i benzo(a)piren.
W Małopolsce głównym problemem pozostaje tzw. niska emisja, czyli zanieczyszczenia pochodzące z kominów o wysokości poniżej 40 metrów. Gromadzą się one bezpośrednio w strefie, w której żyjemy. Ich źródłem są domy jednorodzinne wyposażone w stare, nieekologiczne kotły (tzw. kopciuchy), w których spala się paliwo niskiej jakości. Problem potęguje zwarta zabudowa oraz niesprzyjająca pogoda – brak wiatru, duża wilgotność i ukształtowanie terenu sprawiają, że smog zalega nad domami przez długi czas.
Oddychanie zanieczyszczonym powietrzem może szkodzić zarówno przy krótkotrwałej ekspozycji (trwającej od kilku godzin do kilku dni), jak i przy długotrwałej. W przypadku wielu zanieczyszczeń nie określono bezpiecznych progów ekspozycji. Badania naukowe dokumentują negatywny wpływ zanieczyszczeń na układ oddechowy i sercowo-naczyniowy. Zanieczyszczenie powietrza zwiększa także ryzyko rozwoju cukrzycy, nowotworów, demencji, depresji, alergii, przewlekłej choroby nerek, a także może prowadzić do obniżenia płodności.
Na zanieczyszczenia powietrza szczególnie narażone są dzieci, kobiety w ciąży, seniorzy, osoby z chorobami układu krążenia i oddechowego. Dla tej grupy przygotowane zostały rekomendacje postępowania przy przekroczonych poziomach zanieczyszczeń, jak np. ograniczenia spacerów, aktywności fizycznej, rezygnacji z wietrzenia mieszkania, zastosowania oczyszczaczy powietrza, założenia maseczki, nieużywania kominka oraz samochodu.
Co zmienia dyrektywa AAQD?
Choć unijne przepisy chroniące nasze płuca istnieją od około 30 lat, jakość powietrza w wielu polskich i europejskich miastach jest często niezadowalająca. W tym roku państwa Unii Europejskiej wdrażają znowelizowaną dyrektywę w sprawie jakości powietrza (AAQD, Ambient Air Quality Directive). Nowe przepisy wprowadzą niższe poziomy zanieczyszczeń oparte na rekomendacjach WHO oraz rozszerzą zakres monitoringu. Celem jest osiągnięcie nowych poziomów jakości powietrza do 2030 roku.
Dla państw członkowskich, w tym Polski celem zmian przepisów będzie ograniczenie negatywnego wpływu zanieczyszczeń na zdrowie oraz redukcja kosztów zdrowotnych, które są ponoszone z powodu smogu. Eksperci wyliczyli, że wdrożenie nowej dyrektywy pozwoli uniknąć w naszym kraju około 30 tysięcy przedwczesnych zgonów rocznie wywołanych pyłami PM2,5 oraz ok. 3,2 tysiąca spowodowanych przez NO₂.
Istotę działań na rzecz poprawy środowiska naturalnego wspierają również zwierzchnicy Kościoła. W Encyklikach Laudato si oraz Magnifica humanitas władze Kościoła podkreślają potrzebę obrony godności człowieka i przyrody w erze algorytmów. Apelują też o wsparcie najuboższych, którzy ze względów ekonomicznych są najbardziej narażeni na działanie smogu.
Inwestycja w zdrowie
W trosce o zdrowie obywateli w 14 województwach Sejmiki Województw przyjęły uchwały antysmogowe z regulacjami dostosowanymi do każdego regionu. W Małopolsce przepisy te działają od lipca 2017 roku. Od 1 maja 2024 roku obowiązuje już całkowity zakaz używania kotłów pozaklasowych na węgiel i drewno. Kolejny krok nastąpi 1 stycznia 2027 roku, gdy wejdzie w życie zakaz korzystania z kotłów klasy 3 i 4.
Skuteczna walka ze smogiem wymaga normowania jakości paliw, likwidacji starych pieców, inwestycji w termomodernizację budynków, rozwoju OZE oraz niskoemisyjnego transportu publicznego. Kluczową rolę odgrywają tu ekodoradcy w gminach oraz realizowane projekty jak np. projekt pn. „Wsparcie transformacji energetycznej gmin województwa małopolskiego” dofinansowany przez Unię Europejską z programu Fundusze Europejskie dla Małopolski na lata 2021-2027.
Efekty podejmowanych latami działań widać już teraz. W sezonie grzewczym 2025/2026 średnie stężenie pyłu PM10 w Małopolsce spadło o 43 proc. w porównaniu do zimy 2014/2015. W samym Krakowie spadek ten wyniósł aż 52 proc. Dbanie o czyste powietrze to inwestycja w zdrowie – nasze i przyszłych pokoleń. To proces wymagający czasu i współpracy, ale przynoszący realne zyski zdrowotne i finansowe. Pamiętajmy o tym przed kolejnym sezonem grzewczym.
Kampania dofinansowana przez Unię Europejską
Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego – materiał sponsorowany
