Nowe zasady w Czystym Powietrzu od 20 lipca. Szansa na przełom czy tylko drobna korekta?
Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej zdecydował o wdrożeniu kolejnego pakietu modyfikacji w programie Czyste Powietrze. Nowe zasady, które zaczną obowiązywać od 20 lipca br., stanowią bezpośrednią odpowiedź na uwagi nadesłane w ramach konsultacji społecznych. Choć urzędnicy liczą na usprawnienie procedur, eksperci Polskiego Alarmu Smogowego tonują ten optymizm. W ocenie organizacji zaprezentowane zmiany mają w dużej mierze charakter kosmetyczny i mogą okazać się niewystarczające, aby trwale odwrócić negatywny trend spadkowy, z którym program boryka się od dłuższego czasu.
Nowe przywileje dla beneficjentów i nadchodzące restrykcje
Wprowadzane regulacje koncentrują się wokół kilku kluczowych obszarów mających ułatwić wejście do programu nowym inwestorom oraz uelastycznić rozliczenia finansowe. Najważniejszym uproszczeniem formalnym jest skrócenie wymaganego czasu posiadania nieruchomości z dotychczasowych trzech lat do zaledwie jednego roku. Zmiana ta pozwoli osobom, które niedawno nabyły dom, na niemal natychmiastowe ubieganie się o środki.
Dodatkowo Fundusz zdecydował o podniesieniu o 10 proc. dotacji na wybrane prace termomodernizacyjne, takie jak ocieplenie przegród, wymiana stolarki okiennej i drzwiowej czy montaż bram garażowych, przy jednoczesnym zachowaniu dotychczasowych łącznych limitów dofinansowania.
Wydłużeniu uległ także czas na rozliczenie inwestycji po otrzymaniu zaliczki, który zwiększono ze 120 do 180 dni. Samodzielne przygotowanie wniosku z konta indywidualnego przy najwyższym poziomie dotacji i z prefinansowaniem będzie teraz dostępne bezpośrednio dla wnioskodawców, a nie wyłącznie dla operatorów. Ponadto ułatwiono formalne potwierdzanie trwałego odłączenia starego źródła ciepła, dopuszczając do tych czynności osoby z odpowiednimi uprawnieniami budowlanymi.
Od 2027 r. program całkowicie zaprzestanie dotowania systemów ogrzewania elektrycznego innych niż pompy ciepła, o czym decydować będzie data wystawienia faktury zaliczkowej. Więcej o zmianach w programie Czyste Powietrze w artykule: Co zmieni się w programie Czyste Powietrze? Znamy szczegóły.
Diagnoza Polskiego Alarmu Smogowego i postulaty samorządów
Wdrażany pakiet poprawek spotyka się jednak z chłodną oceną środowisk eksperckich. Polski Alarm Smogowy zwraca uwagę na fakt, że od czasu reformy programu przeprowadzonej w marcu 2025 r. liczba składanych wniosków o dotacje zmalała aż pięciokrotnie w stosunku do średniej z roku poprzedniego. Rzecznik organizacji, Piotr Siergiej, podkreśla, że program od dłuższego czasu potrzebuje fundamentalnego resetu strukturalnego, a nie jedynie powierzchownych korekt, które nie przełożą się na skokowy wzrost zainteresowania beneficjentów programem.
Zgromadzone dane ankietowe z niemal tysiąca pięciuset polskich gmin pokazują, że samorządy lokalne dostrzegają ogromny potencjał w Czystym Powietrzu, a aż 74 proc. z nich wierzy, iż po wdrożeniu odpowiednich reform program mógłby skutecznie poprawić jakość powietrza na ich terenie.
Gminy najmocniej postulują wprowadzenie darmowego bonu na audyt energetyczny dla każdego beneficjenta, jednak Narodowy Fundusz planuje wdrożenie tego instrumentu dopiero w kolejnym roku i to w ograniczonym zakresie, wyłącznie na terenie gmin pełniących funkcję operatora programu.
Wciąż brakuje także jasnych deklaracji dotyczących kryteriów dochodowych przyznawania takiego bonu, realnego uproszczenia skomplikowanej dokumentacji, skrócenia czasu rozpatrywania wniosków, przyspieszenia wypłat oraz oczekiwanego przez samorządowców podniesienia progów dochodowych i możliwości etapowania inwestycji na dwa osobne wnioski.
Argumenty NFOŚiGW: Ewolucja, bezpieczeństwo i walka z nadużyciami
Inną perspektywę na wprowadzane zmiany prezentuje kierownictwo Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Prezes Zarządu NFOŚiGW, Dorota Zawadzka-Stępniak, podkreśla, że Fundusz nie poprzestaje na głębokiej reformie z ubiegłego roku, lecz stale i konsekwentnie rozwija cały mechanizm wsparcia. Według prezes priorytetem pozostaje nie tylko samo tempo wydatkowania środków, ale przede wszystkim bezpieczeństwo beneficjentów oraz jakość wykonywanych prac termomodernizacyjnych. Chodzi o to, aby dotowane inwestycje rzeczywiście podnosiły jakość życia i chroniły mieszkańców przed wysokimi rachunkami za energię w przyszłości.
Z kolei Zastępca Prezesa Zarządu NFOŚiGW, Robert Gajda, zwraca uwagę, że ubiegłoroczna reforma przyniosła bardzo dobre rezultaty, skutecznie eliminując nadużycia finansowe oraz podnosząc standardy realizowanych inwestycji. W ocenie Funduszu obecny pakiet ułatwień stanowi naturalny, kolejny etap ewolucji systemu wsparcia. Urzędnicy przypominają, że Czyste Powietrze to nie tylko statystyki, ale przede wszystkim realne przedsięwzięcia budowlane na lata, w których bezpieczeństwo wnioskodawców musi stanowić absolutny fundament.
22 mld zł wypłaconych dotacji
Jak podkreśla NFOŚiGW, program Czyste Powietrze pozostaje największym systemem wsparcia termomodernizacji w historii Polski. Jak wylicza Fundusz, początku funkcjonowania programu w 2018 r. podpisano w nim 971 tys. umów o dofinansowanie, z czego pomyślnie sfinalizowano ponad 645 tys. inwestycji, co przełożyło się na likwidację ponad 603 tys. nieefektywnych pieców grzewczych.
Dotychczas wypłacono beneficjentom prawie 22 mld zł, z czego ponad połowę przekazano w ostatnich dwóch latach. W nowej odsłonie programu, obowiązującej od wiosny ubiegłego roku, przyjęto 70 tys. wniosków i zawarto 53 tys. umów opiewających na kwotę 3,3 mld zł. Obecny budżet programu wynosi 10 mld zł i jest finansowany ze środków Funduszu Modernizacyjnego. Jak podkreśla resortm kluczowym elementem dystrybucji środków pozostaje współpraca z samorządami, w ramach której funkcjonuje ponad 2 tys. punktów konsultacyjnych oraz ponad 1,4 tys. gmin-operatorów.
Katarzyna Poprawska-Borowiec
