Gminy nie realizują działań antysmogowych. Liczba kar wzrosła dwukrotnie

Polski Alarm Smogowy opublikował raport dotyczący kontroli realizacji programów ochrony powietrza, które w 2025 r. przeprowadziły wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska. Dokument pokazuje, że liczba kontroli wzrosła kolejny rok z rzędu, jednak nadal w wielu gminach występują problemy z realizacją działań antysmogowych.

W 2025 r. wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska przeprowadziły kontrole w 240 gminach, co odpowiada blisko 10 proc. wszystkich gmin w kraju. Rok wcześniej skontrolowano około 7 proc. samorządów, a w 2023 r. było to 4 proc.

Raport wskazuje, że w dziesięciu województwach liczba kontroli wzrosła względem poprzedniego roku, w czterech była niższa, a w dwóch utrzymała się na tym samym poziomie.

REKLAMA

Najwięcej kontroli ponownie przeprowadził WIOŚ w Krakowie. W Małopolsce objęto nimi 50 gmin, co oznacza, że ponad jedna piąta wszystkich kontroli przeprowadzonych przez WIOŚ w Polsce przypadła na ten rejon.

Drugie miejsce zajęło województwo lubelskie, gdzie skontrolowano 42 jednostki samorządu terytorialnego (17,5 proc. skontrolowanych gmin).

Najmniej kontroli odnotowano natomiast w województwach świętokrzyskim  (2 proc. gmin), warmińsko-mazurskim i zachodniopomorskim (po 3,5 proc.) oraz kujawsko-pomorskim, mazowieckim i opolskim (po 6 proc.).

Nieprawidłowości wykryto w ponad połowie gmin

Z raportu wynika, że nieprawidłowości stwierdzono w 133 spośród 240 skontrolowanych gmin, co oznacza 55 proc. wszystkich objętych kontrolą samorządów. W porównaniu z 2024 r. odsetek ten wzrósł z 52 proc. Najwięcej uchybień wykryto w województwach:

• mazowieckim – 44 przypadki,
• wielkopolskim – 42,
• małopolskim – 40,
• dolnośląskim – 31.

Łącznie te cztery regiony odpowiadały za ponad połowę wszystkich wykrytych nieprawidłowości.

Najmniej uchybień stwierdzono w województwie podlaskim, gdzie spośród 13 skontrolowanych gmin nieprawidłowości wykryto tylko w jednej.

Raport wskazuje również, że w województwach mazowieckim, świętokrzyskim i warmińsko-mazurskim nieprawidłowości stwierdzono we wszystkich kontrolowanych gminach. Jednocześnie autorzy raportu podkreślają, że skala kontroli była tam zróżnicowana – na Mazowszu objęto nimi 18 gmin, natomiast w świętokrzyskim i warmińsko-mazurskim odpowiednio dwie i cztery gminy.

W 32 skontrolowanych gminach wykryte uchybienia miały wyłącznie charakter formalny i nie dotyczyły bezpośrednio działań wpływających na poprawę jakości powietrza.

Najczęstsze problemy

Największą grupę nieprawidłowości stanowiły błędy formalne, które odpowiadały za 29 proc. wszystkich wykrytych naruszeń. Obejmowały one przede wszystkim nieterminowe składanie sprawozdań, brak sprawozdawczości lub przekazywanie nierzetelnych danych.

W województwach podlaskim, świętokrzyskim i zachodniopomorskim kwestie formalne były jedynymi zastrzeżeniami wskazywanymi podczas kontroli. W raportach z tych regionów dominowały opóźnienia w składaniu sprawozdań dotyczących realizacji programów ochrony powietrza.

Znaczący udział błędów formalnych odnotowano także w województwach:

• lubuskim – 75 proc. wszystkich naruszeń,
• kujawsko-pomorskim – 67 proc.,
• warmińsko-mazurskim – 63 proc.

Drugą najczęściej wskazywaną nieprawidłowością było zbyt wolne tempo likwidacji wysokoemisyjnych źródeł ciepła. Tego typu naruszenia stanowiły 23 proc. wszystkich wykrytych uchybień i zostały stwierdzone w dziewięciu województwach. Najwyższy udział takich problemów odnotowano:

• w województwie podkarpackim – 57 proc. naruszeń,
• lubelskim – 42 proc.,
• mazowieckim – 39 proc.,
• warmińsko-mazurskim – 38 proc.

W raporcie PAS zwraca uwagę, że w województwie podkarpackim udział tego typu naruszeń znacząco wzrósł względem 2024 r., kiedy stanowiły one jedynie 4 proc. wszystkich uchybień.

REKLAMA

Trzecią najczęściej wskazywaną kategorią problemów były nieprawidłowości związane z kontrolami prowadzonymi przez gminy. Dotyczyły one głównie niewystarczającej liczby kontroli palenisk i stanowiły 19 proc. wszystkich uchybień. Najczęściej takie przypadki wykazywano w województwie opolskim.

Specyficzną sytuację odnotowano w województwie śląskim. Tam największą grupę nieprawidłowości stanowił brak odpowiednich działań podczas ogłaszania poziomów ostrzegania o złej jakości powietrza. Chodziło między innymi o niewystarczającą liczbę kontroli oraz brak komunikatów kierowanych do mieszkańców.

Ponad 2,3 mln zł kar dla gmin

W 2025 r. wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska nałożyły kary finansowe na 44 gminy. Oznacza to dwukrotny wzrost liczby ukaranych samorządów względem poprzedniego roku.

Najwięcej kar wymierzono w województwach mazowieckim i podkarpackim (po 13 gmin).

Kary nałożono również na gminy w województwach dolnośląskim, lubelskim, lubuskim i wielkopolskim, gdzie ukarano po trzy samorządy. W Małopolsce i województwie zachodniopomorskim sankcje objęły po dwie gminy, natomiast w opolskim i pomorskim po jednej.

Łączna wartość nałożonych kar przekroczyła 2,3 mln zł. Najwyższe sumy dotyczyły województw:

• podkarpackiego – 740 tys. zł,
• mazowieckiego – 650 tys. zł.

Najwyższą pojedynczą karę, wynoszącą 100 tys. zł, nałożył WIOŚ w województwie podkarpackim. Zdecydowana większość sankcji wynosiła jednak minimalną przewidzianą prawem kwotę 50 tys. zł.

Raport wskazuje również, że wiele postępowań dotyczących stwierdzonych naruszeń pozostaje nadal w toku. Dotyczy to między innymi województw małopolskiego, kujawsko-pomorskiego, dolnośląskiego, lubelskiego, zachodniopomorskiego i lubuskiego.

Większość ukaranych gmin odwołała się od decyzji do Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska. Spośród 31 takich spraw aż 22 pozostają nierozstrzygnięte. W zakończonych postępowaniach GIOŚ w większości przypadków podtrzymywał decyzje wojewódzkich inspektoratów.

W tym roku więcej kontroli

Zdecydowana większość wojewódzkich inspektoratów ochrony środowiska zapowiedziała zwiększenie liczby kontroli gmin w 2026 r.

Największy wzrost liczby kontroli planowany jest w województwie świętokrzyskim (o 450 proc.) i warmińsko-mazurskim (o 200 proc.). Najwięcej kontroli ponownie planuje WIOŚ w Krakowie, który zamierza objąć nimi 53 gminy.

Raport wskazuje, że przy wyborze gmin do kontroli inspektoraty uwzględniają przede wszystkim poziom przekroczeń norm jakości powietrza, wcześniejszy brak kontroli oraz liczbę gmin objętych programami ochrony powietrza.

PAS wskazuje na potrzebę ujednolicenia kontroli

W podsumowaniu raportu Polski Alarm Smogowy wskazał, że wzrost liczby kontroli do poziomu 10 proc. gmin należy ocenić jako pozytywną zmianę, jednak utrzymujące się duże różnice pomiędzy województwami pokazują brak jednolitego systemu nadzoru nad realizacją programów ochrony powietrza.

Autorzy raportu zwracają również uwagę, że wysoki udział naruszeń formalnych może świadczyć o koncentracji części kontroli na kwestiach administracyjnych, a nie na skuteczności działań ograniczających emisje zanieczyszczeń.

W raporcie podkreślono także potrzebę ujednolicenia katalogu działań naprawczych w programach ochrony powietrza oraz określenia wspólnych wskaźników ich realizacji dla wszystkich województw.